Gdańskie Bramy Wodne

W XIV w. Gdańsk znajdował się pod panowaniem Krzyżaków i rozpoczął się systematycznie zaludniać, rozbudowywać i wykształca się wieloczłonowy układ urbanistyczny miasta. Od strony Motławy, przynajmniej na niektórych odcinkach wzniesiono mur obronny. W linii tego muru od połowy XV w. założono na osiach ulic prostopadłych do rzeki, 8 bram wodnych.

Spis Treści

  1. Wstęp
  2. Gdańskie Bramy Wodne (Brama Krowia, Brama Zielona, Brama Chlebnicka, Brama Mariacka, Brama Św. Ducha, Żuraw, Brama Świętojańska, Brama Straganiarska)
  3. Zakończenie
  4. Przypisy
  5. Bibliografia

Wstęp

Rozpoczynając, chciałabym krótko przedstawić czym są bramy wodne. Bramy, czyli otwór wjazdowy w ogrodzeniu lub w budynku, zamykany najczęściej dwuskrzydłowymi wrotami, niekiedy odrębna budowla, zwykle ozdobna.

Rozróżniamy:

  • Bramy triumfalne – występujące od XVI w. jako budowle okazjonalne i wzorowane na antycznych łukach triumfalnych;
  • Bramy w ogrodzeniu – założone ze słupów, niekiedy połączonych nadprożem lub łukiem;
  • Bramy warowne – w murach i twierdzach, w średniowieczu umieszczane w przyziemiu wież, chronione broną i mostem zwodzonym1;

Bramy wodne nie są niczym innym jak zwykłymi bramami miejskimi z tą różnicą, że oddzielają miasto od wody.

Gdańskie Bramy Wodne

W XIV w. Gdańsk znajdował się pod panowaniem Krzyżaków i rozpoczął się systematycznie zaludniać, rozbudowywać i wykształca się wieloczłonowy układ urbanistyczny miasta2. Od strony Motławy, przynajmniej na niektórych odcinkach wzniesiono mur obronny. W linii tego muru od połowy XV w. założono na osiach ulic prostopadłych do rzeki, 8 bram wodnych3.

Każda z Gdańskich bram wodnych ma swoją indywidualną historię, przyjrzyjmy się im bliżej zgodnie z nurtem Motławy.

Brama Krowia

Jedna z najstarszych bram wodnych Gdańska, datowana na ostatnią ćwierć XIV w., jednak nie wcześniej niż w 1378 r4. Czas powstania wskazuje dekoracja fryzowo-wnękowa i brak jakichkolwiek profilowań5. Brama zamyka ulicę Ogarną, jest skromnym dwukondygnacyjnym budynkiem, przykrytym dwuspadowym dachem, z kalenicą równoległą do linii nabrzeża. Z początkiem w osi przyziemia był jeden przelot oflankowany dwoma izbami z wejściem od strony miasta  – warownią i pomieszczeniem celnika. W górnej kondygnacji, ozdobionej skromnymi blendami ostrołukowymi znajdował się skład towarów6.

W późniejszym czasie  piętro zostało zamienione na dom mieszkalny i nowe otwory okienne tworząc bardzo chaotyczne wrażenie wizualne, a w przyziemiu wykuto przelot dla pieszych.

W XX w. bramę zastąpiono trójprzelotową budowlą, która lepiej spełniała wymogi komunikacyjne, ale po II wojnie  światowej, kiedy odsłonięta została autentyczna gotycka elewacja południowa, zdecydowano się na zburzenie tworu XX wieku i odtworzenie gotyckiej budowli w wykorzystaniem autentycznego fragmentu7.

Brama Zielona

Pierwotnie w tym miejscu stała Brama Kogi, która zamykała Długi Targ już od połowy XIV w. (pierwsze wzmianki w źródłach z 1357 r.)8.

W połowie XVI w., kiedy rozpoczęło się wznoszenie fortyfikacji nowożytnej, Rada Gdańska postanowiła oddać Królowi jeden z istniejących spichlerzy oraz podjęła się przebudowy tzw. Zielonej Bramy wraz z otaczającymi ją budynkami9. Tak  więc w latach 1564  – 1568, drezdeńczyk Jan Kramer przy współpracy Holendra Reginiera, w miejscu dawnej gotyckiej Bramy Kogi wzniósł nową bramę  – Zieloną, projektowaną jako gdańską rezydencję polskich królów z tym, że w przyziemiu, obok trzech przelotów bramnych zgodnie z tradycją, znalazła swe pomieszczenie waga miejska. Nad przejazdami po obu stronach bramy umieszczono kolejno trzy herby: Prus Królewskich, Polski i Gdańska10.

Forma z XVI w. zachowała się, aż do roku 1831, kiedy to zlikwidowano dach ze szczytami na rzecz klasycznej attyki zwieńczonej figurkami na postumentach. Dwa lata później przebito czwarty przelot i ozdobiono go herbem Hohenzollernów, a po wojnie zrekonstruowano bramę z XVI w. z pozostawieniem czwartego przelotu z XIX w11.

Zielona Brama na planie  wydłużonego prostokąta z dwuspadowym dachem zamkniętym z obu stron bogato ukształtowanymi szczytami, które zasłaniają obszerne fagoty o dwóch lub trzech kondygnacjach, zwieńczone posągiem. Niższe partie budowli, przedzielone są pionowo pilastrami,  a poziomo belkowaniem, tworząc regularną siatkę wypełnioną przejazdowymi arkadami w czterech przęsłach przyziemnych oraz wielkimi oknami powyżej.

Dolna kondygnacja ozdobiona rustyką przypomina jeszcze  o militarnej historii architektury. W drugiej kondygnacji, nieco pogodniejszej, urządzano w XVII i XVIII wieku biesiady, mieszczańskie uroczystości, festyny, loterie i przedstawienia teatralne.

W latach 1746  – 1829 mieściła się tu siedziba Towarzystwa Przyrodniczego z jego bogatymi zbiorami, a w 1880 Muzeum Przyrodnicze istniejące do ostatniej wojny12. Po wojnie, mieściła się w Zielonej Bramie, Pracowanie Konserwacji Zabytków, a teraz każdy może dostać się do środka w celu zwiedzenia organizowanych tam wystaw w ramach Muzeum Narodowego w Gdańsku.

Brama Chlebnicka

Brama powstała w pierwszej połowie XV wieku, choć istnieją wątpliwości, czy nie istniała już w XIV wieku, co sugeruje zachowany na elewacji herb Gdańska bez korony (a więc w postaci sprzed 1457 roku)13.

Wzniesiona na planie wydłużonego prostokąta wzdłuż linii nabrzeża. W przyziemiu utworzono przejazd ujęty ostrosłupowymi portalami. Nad wschodnim portalem znajduje się kamienna płyta ozdobiona wspomnianym herbem Gdańska, od strony ulicy zaś podobna płyta z motywem lilii. Obie elewacje są symetryczne i rozczłonowane wysokimi blendami zamkniętymi u góry podwójnym ostrołukiem. W blendach pierwotnie mieściły się otwory strzeleckie, ale w ramach konieczności przy przebudowie na mieszkania, wąskie strzelnice zostały zamienione na większe okna, które spowodowały zatracenie fortecznego charakteru bramy14.

Ściany zwieńczone są profilowanym ceglanym gzymsem, ponad gzymsami dekoracyjne schodkowe szczyty, podzielone ostrołukowymi blendami i zwieńczone krenelażem, przesłaniają dwuspadowy dach.

Od strony Motławy budowla była ujęta dwiema smukłymi ośmiobocznymi wieżyczkami, prawdopodobnie ze strzelistymi iglicami hełmów, które z czasem zastąpiono niskimi stożkowymi daszkami, a ponadto zniszczeniu uległa południowa wieżyczka. Dzięki niemieckim konserwatorom, Brama Chlebnica przetrwała w stosunkowo dobrym stanie kataklizm 1945 roku, a podczas odbudowy w latach 1959 – 1961 nie przywrócono południowej wieżyczki, przez co zachowała przedwojenny kształt15.

Brama Mariacka

Brama Mariacka powstała w ostatniej ćwierci XV wieku, a na pewno po 1457 roku, o czym świadczy zdobiący ją obok herbu Polski i Prus Królewskich  – podtrzymywany przez parę lwów herb Gdański z koroną (jedno z najwcześniejszych tego typu przedstawień)16.

Przypomina Bramę Chlebnicą, z tą różnicą, że po pierwsze jest jeszcze bardziej asymetryczna, gdyż po jednej stronie przejazdu, każda z elewacji jest rozczłonowana pięcioma, a po przeciwnej zaledwie trzema blendami. Po drugie flankujące wschodnią elewację ośmiokątne wieże o profilowanych krawędziach są znacznie masywniejsze niż w sąsiedniej bramie.

Inny jest także szczyt  – architektoniczna hipoteza wcielona w mury podczas powojennej rekonstrukcji, ponieważ oryginalny szczyt przepasł dużo wcześniej17. Budynek poważnie ucierpiał w 1945 roku, a po odbudowaniu go przy użyciu gotyckiej cegły rozbiórkowej, zatarto granice miedzy partiami autentycznymi, a rekonstruowanymi.

Bramę Mariacką połączono funkcjonalnie z sąsiednim Domem Towarzystwa Przyrodniczego i powstały w ten sposób zespół przeznaczono do celów muzealnych umieszczając w nim Muzeum Archeologiczne18.

Brama Św. Ducha

Wzniesiona około połowy XV wieku, reprezentowała ona najskromniejszy typ bramy-domu19. Przypominała Bramę Krowią i spełniała podobne funkcję, najpierw obronno-gospodarcze, a potem od początku XVII wieku – mieszkalne. Podlegała też licznym adaptacją i przebudową, zwłaszcza w XIX wieku20.

W czasie wojny budynek w ogóle przestał istnieć21. Wobec braku odpowiedniej dokumentacji ikonograficznej, forma odbudowanej bramy jest czymś w rodzaju architektoniczno-historycznej fantazji.

Żuraw

Sama brama powstała w połowie XV wieku w wylotu ulicy Szerokiej, zaś nadbudowę wraz z urządzeniem dźwigowym otrzymał Żuraw najwcześniej w drugiej połowie XV wieku i dziki temu spełniał dwie funkcje22.

W roku 1424 Żuraw spłonął, co skłoniło mieszczan namówionych przez ówczesnego burmistrza Henryka Vorratha w 1442 roku do wystawienia budynku murowanego23. W rok Żuraw był gotowy i prawdopodobnie niższy o jedną kondygnacje niż obecnie. Najstarszy znany widok z około 1601 roku ukazuje budowlę już w kształcie jaki przetrwał do 1945 roku. Dwie masywne, cylindryczne wieże, nawiązujące swym układem do średniowiecznych bram niderlandzkich, ujmowały środkową drewnianą część, wspartą na czterech słupach. W tej części mieściły się urządzenia dźwigowe składające się z dwóch par bębnów deptakowych o średnicy szczęściu i pół oraz sześciu metrów. Każdy z bębnów wprawiało w ruch czterech drepczących wewnątrz robotników. Górne bębny umożliwiły podniesienie dwóch ton na wysokość dwudziestu siedmiu metrów. Obok przeładunku towarów, dźwig osadzał również maszty na statkach24.

Elewacja zachodnia to prosta ściana o ostrołukowym przejeździe, ujętym blendą o  dwóch ostrych łukach. Po bokach lico muru wzbogacały dalsze blendy, a nad nimi biegł ceglany fryz, oddzielony od dachu rzędem małych okienek. Pośrodku ściana wznosiła się ponad wysokość dachu i ten fragment elewacji ozdabia ostrołukowa blenda z trzema okienkami oświetlającymi mroczne wnętrze25.

Od początku XVII wieku brama zaczęła tracić swe militarne znaczenie, można było powiększyć otwory strzelnicze do rozmiarów okien i urządzić we wnętrzu  mieszkania. W ciągu XVII i XVIII stulecia zmieniono kilkakrotnie kształt drewnianej części Żurawia,pozbawiając go szczytu, ale pomimo zmian i malejącego znaczenia, nadal pełnił swoją funkcję.

W 1945 roku budynek został zniszczony ,część drewniana spłonęła doszczętnie wraz z mechanizmem dźwigowym ,a mury obwodowe przetrwały w zaledwie w 60%. Trzeba było odbudować prawie całą elewację od strony ulicy Szerokiej oraz drewnianą część wysuwającą się charakterystycznymi uskokami nad rzekę. Odbudowę w latach 1956 – 1959 prowadzono według projektu Stanisława Bobińskiego. Dach nad basztami bocznymi wykonano z konstrukcji stalowej, a schody i stropy – żelbetowe. Cześć środkową budynku odtworzono dokładnie według oryginalnych rysunków, z grubych drewnianych belek, rekonstruujących nawet mechanizm dźwigowy, z ogromnymi kołami napędowymi. Odbudowane wnętrza zaadaptowane zostały na Muzeum Morskie, przy czym również sam Żuraw jako średniowieczny dźwig portowy, stał się eksponatem muzealnym26.

Brama Świętojańska

Brama zamykająca ulicę Świętojańską powstała w XV wieku i przypomniała bramy: Krowią i Świętego Ducha27.

W XIX wieku bramę przebudowano zmieniając całkowicie jej północną część, a nad południową wznosząc od strony rzeki klasycystyczny trójkątny fronton. W takim stanie budynek przetrwał do czasu silnego zniszczenia w 1945 roku, a następne lata, kiedy ruiny stały niezabezpieczone, przyniosły dalszą dewastację. Zachowane relikty, w tym przelot bramy, zostały włączone w zrekonstruowaną bryłę budowli, której nadano kształt z początku XIX wieku, a wiec z klasycystycznym frontonem we wschodniej elewacji28.

Brama Straganiarska

Powstała w latach 1481  – 1482 i przypomina  bramy: Chlebnicką i Mariacką, z tą różnicą, że blendy, także asymetryczne względem przejazdu, zamknięte są ostrołukiem pojedynczym, a nie podwójnym. Ponadto Brama Straganiarska otrzymała dodatkowe północne skrzydło boczne29.

Około roku 1900 rozebrano do połowy, zabytek został poważnie uszkodzony w takcie wojny, a następnie odbudowany. W trakcie rekonstrukcji odtworzono szczyt, który zapewne istniał i na tej bramie. Jego formy jednak nie znamy, gdyż został usunięty jeszcze przed 1765 rokiem (brama uwieczniona na jednym ze sztychów Mateusza Deisch’a)30.

Cenny zespół trzech herbów – Prus Królewskich, Polski i Gdańska – szczęśliwie przetrwał wojnę, umieszczony nad wschodnim portalem31.

Swego czasu mieszkał ty znany polski aktor Zbyszek Cybulski, co upamiętnia stosowana tablica.

Zakończenie

Gdańska architektura skrywa wiele tajemnic wielu budowli. Bramy wodne są na  pewno jednymi z najważniejszych zabytków tego średniowiecznego miasta, niestety nie często zwraca się na nie uwagę.

Na pewno pozytywny jest fakt, że większość turystów wiąże Gdańsk z Żurawiem, a przechadzając się Długim Targiem większość bez zastanowienia podaje nazwę Zielonej Bramy. Mało jednak kto wie, dlaczego kojarzy te nazwy. Warto było by to zmienić.

Praca zaliczeniowa na zajęcia Wstęp do Historii Sztuki prowadzone przez dr Joannę Kucharzewską.
Aktualizacja: 2 sierpnia 2013.


Przypisy

  1. N. Pevsner, J. Fleming, H. Honour,Encyklopedia Architektury, Warszawa 1992, wyd. WAiF, s. 62-63.
  2. S. Klimek, Gdańsk – Architektura i historia 997-1997, Toruń 1997, wyd. VIA, s. 3-4.
  3. J. Stankiewicz, B. Szermer, Gdańsk: rozwój urbanistyczny i architektoniczny oraz powstanie zespołu Gdańsk – Sopot – Gdynia, Warszawa 1959, wyd. Arkady, s. 196.
  4. J. Friedrich, Gdańskie zabytki architektury do końca XVIII w., Gdańsk 1995, wyd. UG, s.28.
  5. J. Kowalski, R. Mossalski, J. Stankiewicz, Rozwój urbanistyczny i architektoniczny Gdańska, [w:] T. Bieniecki (red.), Gdańsk: jego dzieje i kultura, Warszawa 1969, wyd. Arkady, s. 144.
  6. J. Friedrich, Op. cit., s. 29.
  7. Ibidem.
  8. Ibidem.
  9. S. Matysik, Dzieje Gdańska, [w:] T. Bieniecki (red.), Gdańsk: jego dzieje i kultura, Warszawa 1969, wyd. Arkady, s. 39.
  10. J. Stankiewicz, B. Szermer, Op. cit., s. 109.
  11. J. Friedrich, Op. cit., s. 30.
  12. Ibidem, s.31.
  13. Ibidem, s. 32.
  14. J. Kowalski, R. Mossalski, J. Stankiewicz, Op. cit., s. 232.
  15. J. Friedrich, Op. cit., s. 32-33.
  16. Ibidem, s. 35.
  17. Ibidem.
  18. J. Kowalski, R. Mossalski, J. Stankiewicz, Op. cit., s. 232.
  19. Ibidem, s. 147.
  20. J. Friedrich, Op. cit., s. 35.
  21. J. Stankiewicz, B. Szermer, Op.cit., s. 262.
  22. J. Kowalski, R. Mossalski, J. Stankiewicz, Op. cit., s. 147.
  23. J. Stankiewicz, B. Szermer, Op. cit., s. 54.
  24. J. Friedrich, Op.cit., s. 36.
  25. Ibidem.
  26. J. Kowalski, R. Mossalski, J. Stankiewicz, Op.cit., s.231.
  27. J. Friedrich, Op.cit., s. 38.
  28. Ibidem.
  29. Ibidem, s. 39.
  30. J. Stankiewicz, B. Szermer, Op.cit., s. 202.
  31. J. Friedrich, Op.cit., s. 39.

Bibliografia

  1. Bieniecki T. (red.), Gdańsk, jego dzieje i kultura, Warszawa : Arkady, 1969.
  2. Friedrich J., Gdańskie zabytki architektury do końca XVIII wieku, Gdańsk : Wydaw. UG, 1995.
  3. Klimek S., Gdańsk – Architektura i historia 997-1997, Toruń : Wydaw. VIA, 1997.
  4. Pevsnr N., Fleming J., Honour H., Encyklopedia architektury, Warszawa: WAiF, 1992.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Back to Top