Acta Litteraria Regni Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae

Acta Litteraria Regni Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae, było jednym z pierwszych czasopism polskiego oświecenia. Ukazało się w 2 tomach, składających się z 4 zeszytów każdy, w latach 1756-1763. Miał być to kwartalnik, ale wychodził bardzo nieregularnie.

Acta Litteraria Regni Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae, było jednym z pierwszych czasopism polskiego oświecenia. Ukazało się w 2 tomach, składających się z 4 zeszytów każdy, w latach 1756-1763. Miał być to kwartalnik, ale wychodził bardzo nieregularnie.

Redaktor, Wawrzyniec Mitzler de Kolof wpierw wydawał „Warschauer Bibliothek” gazetę w języku niemieckim i finansowaną przez Józefa Andrzeja Załuskiego, ale ten po jednym roczniku zrezygnował i pomógł w znalezieniu nowego mecenasa w postaci Józefa Aleksandra Jabłonowskiego (autor dzieł z zakresu bibliografii, historii, heraldyki, matematyki i astronomii, dość mierny literat.), który postawił warunek: czasopismo miało wychodzić w języku łacińskim, bo jak wyznał w liście do Mitzlera, „gotów jestem 36 florenów przesłać, byle po łacinie pisany i drukowany był tom ten. Ja nie jestem tego zdania, ażeby po niemiecku były dedykowane mnie te książki, których nie rozumiem i przez te racje jako J.W.W. [jaśnie wielmożny] Dobrodziej mienisz, że w Petersburgu po moskiewsku drukują. Język zaś łaciński per orbem bidet, któż nie wie ile w Polszcze, że łatwiejszy od niemieckiego. Mitzler starał się jeszcze przekonać Jabłonowskiego poprzez kontakty z Załuskim do kontynuacji „Warschauer Bibliotek”, ale ostatecznie zgodził się na język łaciński.

Pomimo, że prądy zachodnie sugerowały, że publikacja naukowa powinna zostać wydana w języki niemieckim, czy też ojczystym, to język łaciński nie świadczył w żadnym stopniu o zacofaniu. Języki słowiańskie nie były tak rozpowszechnione jak niemiecki, czy francuski, więc obcojęzyczne czasopisma umożliwiały sprzedaż także poza granicami Polski (głównie na terenie Rzeszy i Saksonii), a i w Polsce dużo ludzi posługiwało się łaciną.

Układ pisma powielał właściwie model „Warschauer Bibliothek”, z tym, że inaczej kształtowała się hierarchia treści – najwięcej miejsca zajmowało prawo polityczne i historia Polski, ale nadal drukowano recenzje książek, polskich nowości naukowych i ogólne uwagi o stanie literatury i nauki w Polsce.

Trzy pierwsze numery zostały wydane w Lipsku, ale trudności w transporcie wydłużały znacznie czas dostarczenia pisma do Warszawy, dlatego po otwarciu w Warszawie drukarni w 1756 roku, wydawanie czasopisma zostało przeniesione. Czwarty zeszyt został wprowadzony na rynek miesiąc po druku, a kolejne potrafiły trafić już tydzień po wydrukowaniu.

Prawdopodobnie Mitzler drukował swoje prace nie w ciągu krótkiego czasu, w całości, lecz stopniowo przygotowywał pojedyncze arkusze, wykorzystując widocznie przerwy w pracy własnej drukarni, kiedy prasy nie były zajęte odbijaniem bardziej dochodowych dzieł.

O aktualności pisma mogą świadczyć działy Nova Litteraria Polonica i Trimestre Ertium, w których pojawiają się informacje także o publikacjach wydanych najdalej od tygodnia do czterech przed wydaniem czasopisma, więc Mitzler musiał je tworzyć niedługo przed samym wydrukiem.

Zachował się list Mitzlera do Jabłonowskiego, w którym jest informacja o 500 egzemplarzach, z czego dwieście miało być przeznaczone dla Polski. Choć nakład ten prawdopodobnie został zmniejszony, to świadczy on o dużym przedsięwzięciu, w tych czasach najpoczytniejsze czasopisma wychodziły w nakładzie nie przekraczającym 1000 egzemplarzy.

Mitzler twierdził otwarcie, że Acta Litteraria jest tylko dla cudzoziemców, dlatego zamieszczał w nim streszczenia historii polski, a także liczne odsyłacze i tłumaczenia niezrozumiałych dla cudzoziemców słów jak kaduk, rokosz, czy różnica miedzy sejmem, a konfederacją. Pomimo tego przekonania starał się także o polskich czytelników i współtwórców czasopisma. W listach do Załuskiego żalił się, że liczba sprzedanych egzemplarzy w Polsce nie spełnia jego oczekiwań. Z listy prenumeratorów, wiemy, że dzieło poprzez prenumeratę zamówiły zaledwie 2 osoby z zagranicy, zaś 77 z Rzeczpospolitej. Aby podnieść sprzedaż, w Kurierze Polskim z 4 sierpnia 1756 roku, Mitzler obiecał ogłosić listę wszystkich prenumeratorów wraz z wyszczególnieniem piastowanego przez nich urzędu, a każdy numer był anonsowany w polskich gazetach.

Mitzler chciał stworzyć środowisko naukowe wokół pisma, starając się wzorować na niemieckim piśmie Acta Eruditorum, gdzie sztab współpracowników przybrał formę swego rodzaju małej akademii. Jego zdaniem jeden człowiek nie jest w stanie sprostać tak wielkiemu przedsięwzięciu. W przedmowie do periodyku Epistola ad Polonos litteratos zamieścił opinię D. Hume’a jakoby Rzeczpospolitej nauki i sztuki były mniej uprawiane niż w jakiejkolwiek innej części Europy. Był to pretekst, aby wezwać uczonych polskich do współpracy, w celu przekonania cudzoziemców, że stan nauki w Polsce nie przestawia się katastrofalnie. Niestety na apel odpowiedział jedynie medyk leszczyński Ernest Jeremiasz Nedifeld, przesyłając kilka rozprawek medycznych i to zapewne poprzez kontakty z Załuskim.

Jabłonowski jako mecenas zdeklarował się na sfinansowanie pierwszego rocznika wysyłając na ten cel 30 florenów, ale nie przesłanie pieniędzy na czas, spowodowało, ze już pierwszy zeszyt został wydrukowany z opóźnieniem i prawdopodobnie Mitzler sam musiał wyłożyć pieniądze. Po nieudanej próbie znalezienia mecenasa na 2 rocznik (Michał Kazimierz Radziwiłł odmówił), Jabłonowski postanowił go sam sfinansować, ale pieniądze wysyłał nieregularnie, przez co po wydaniu zeszytu 3, Mitzler musiał upomnieć się o pieniądze za 3 i 4 zeszyt.

W raz z 3 zeszytem znikają inicjały i postać kobieca symbolizująca medycynę i ekonomie, prawdopodobnie te dwie dyscypliny zostały ostatecznie przeniesione do Nowych Wiadomości Ekonomicznych i Uczonych. Jednak ostatni numer rocznika 1756 różni się od pozostałych zagadkową kartą tytułową, z której znika imię i nazwisko Mitzlera, podobnie jak pierwsze numery znów widnieje miejsce druku Warszawa i Lipsk i nie wiadomo dokładnie kiedy ten numer został zredagowany.

Istnieje wiele hipotez starających się wytłumaczyć to zjawisko, jedną z nich są zatargi Jabłonowskiego i opieszałość Mitzlera, co spowodowało konflikt i ostateczne redagowanie pisma bez Mitzlera.

Ogłoszenia prasowe informują o recenzowanych w tym numerze książkach z 1763 roku, a w liście do Załuskiego z 20 września tegoż roku, Mitzler wspomina o redagowaniu działu nowości książkowych. W numerze nie znalazły się żadne książki z października, a czasopismo wyszło 10 grudnia, czyli około 2,5 miesiąca po ostatniej informacji o redagowaniu go przez Mitzlera. Trwało to znacznie dłużej niż inne wydania w Warszawie, ale także krócej niż wydania z Lipska. Świadczy to o tym, że pismo było redagowane i wydane przez Mitzlera w Warszawie.

Kurkowski w swojej książce przywołuje dwie hipotezy. Jabłonowski po rocznej nieobecności wrócił do kraju i wysłał monit przynaglający do wydruku numeru, zniecierpliwiony po 4 letnim czekaniu na efekt zainwestowanych pieniędzy. Druga zaś związana byłaby ze śmiercią króla Augusta III, 5 października 1763 roku, co mogło wzbudzić w Mitzlerze pewne obawy samodzielnego firmowania nazwiskiem czasopisma o prosaskich sympatiach. Korzystniejsze dla Saksończyka było wykorzystać nazwisko Jabłonowskiego na karcie tytułowej, co zjednywało mu łaski możnego i wpływowego magnata oraz przypominało osobom niechętnym jego działalności o opiece i protekcji księcia.

t.1 – z. 1 -14.04.1756r., z. 2 – 04.08. 1756r., z. 3 – 20.04.1757r., z. 4 – 15.06. 1757r.,

t.2 – z. 1 – 28.09.1757r., z. 2 – 05.07.1758r., z. 3 – 22.08.1759r., z. 4 – 10.12. 1763r.,

Praca przygotowana na zajęcia z Historii Książki prowadzonych przez dr hab. Iwony Imańskiej, prof. UMK.
Aktualizacja : 3 sierpnia 2013.


Bibliografia

  1. Czasopisma warszawskie XVII-XIX wieku w zbiorach Biblioteki Publicznej m. st. Warszawy : katalog, (oprac.) Grażyna Małgorzata Lewandowska, Warszawa : Biblioteka Publiczna m. st. Warszawy – Biblioteka Główna Województwa Mazowieckiego, 2007.
  2. KURKOWSKI, Jarosław, Warszawskie czasopisma uczone doby Augusta III, Warszawa : Wydawnictwo Retro-Art, 1994.
  3. Acta litteraria Regni Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae, “Wikipedia : wolna encyklopedia” [dostęp: 3 stycznia 2012].
  4. Józef Aleksander Jabłonowski, “Wikipedia : wolna encyklopedia”, [dostęp: 3 stycznia 2012].
  5. Lorenz Christoph Mizler, “Wikipedia : wolna encyklopedia”, [dostęp: 3 stycznia 2012].
  6. Warschauer Bibliothek, “Wikipedia : wolna encyklopedia”, [dostęp: 3 stycznia 2012].

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Back to Top